امروزه رسانه ها و شبکه های اجتماعی به بخش جدایی ناپذیر زندگی انسان‌ها تبدیل شده‌اند. بسیاری از مردم برای دریافت خبر، آموزش، برقراری ارتباط، کسب اطلاعات و آگاهی از رویدادهای روزمره از اینترنت و شبکه های اجتماعی استفاده می‌کنند. این امکانات فرصت های ارزشمندی برای یادگیری و ارتباط فراهم ساخته‌اند؛ اما در کنار این فرصت‌ها، چالش‌هایی مانند انتشار اطلاعات نادرست، شایعات، نقض حریم خصوصی و سوءاستفاده از فضای مجازی نیز وجود دارند. از همین‌رو، توانایی استفاده آگاهانه و مسئولانه از رسانه‌ها به یکی از مهارت‌های مهم زندگی امروز تبدیل شده است.
سواد رسانه‌ای به معنای توانایی دسترسی، درک، ارزیابی و استفاده درست از پیام‌ها و اطلاعاتی است که از طریق رسانه‌ها دریافت می‌کنیم. فردی که از این مهارت برخوردار باشد، هر خبر، تصویر یا پیامی را بدون بررسی نمی‌پذیرد و پیش از باور کردن یا به اشتراک گذاشتن آن، درباره منبع، صحت و هدف انتشار آن فکر می‌کند. برای مثال، اگر خبری در یک گروه یا صفحه اجتماعی منتشر شود، بهتر است پیش از بازنشر آن، منبع اصلی و اعتبار خبر بررسی گردد؛ زیرا یک خبر نادرست می‌تواند سبب نگرانی، سوءتفاهم و حتی آسیب به افراد و خانواده‌ها شود.
یکی از مهم‌ترین بخش‌های سواد رسانه‌ای، تشخیص اطلاعات درست از نادرست است. گاهی یک تصویر قدیمی به‌عنوان رویدادی تازه منتشر می‌شود، بخشی از یک خبر بدون توضیح کامل به اشتراک گذاشته می‌شود یا شایعه‌ای به شکل یک خبر معتبر جلوه داده می‌شود. برای جلوگیری از گمراهی، باید به منبع خبر، تاریخ انتشار، شواهد موجود و اعتبار رسانه توجه کنیم و در صورت تردید، از نشر آن خودداری نماییم. همچنین، نباید صرفاً به دلیل اینکه یک مطلب را افراد زیادی به اشتراک گذاشته‌اند، آن را درست بدانیم.
حفاظت از حریم خصوصی نیز از مسئولیت‌های مهم در فضای مجازی است. اطلاعات شخصی، رمزهای عبور، اسناد هویتی، نشانی محل زندگی و تصاویر خصوصی نباید بدون ضرورت و اطمینان در اختیار دیگران قرار گیرند. پیش از انتشار عکس، ویدیو یا اطلاعات مربوط به دیگران، باید به رضایت و حقوق آنان احترام گذاشت. استفاده از رمزهای عبور قوی، فعال‌سازی تأیید هویت دومرحله‌ای و پرهیز از باز کردن پیوندها و فایل‌های مشکوک نیز می‌تواند خطر سوءاستفاده و دسترسی غیرمجاز به حساب‌های شخصی را کاهش دهد.
کودکان و نوجوانان در استفاده از اینترنت به توجه و راهنمایی بیشتری نیاز دارند. خانواده ها می‌توانند با گفت‌وگوهای دوستانه و بدون ایجاد ترس، آنان را درباره خطرهای احتمالی فضای مجازی آگاه سازند. آموزش ندادن رمز عبور به دیگران، خودداری از گفت‌وگو با افراد ناشناس، گزارش پیام های آزاردهنده و درخواست کمک از والدین یا افراد مورد اعتماد، از جمله نکاتی است که باید به کودکان و نوجوانان آموزش داده شود. در عین حال، باید به آنان فرصت داد تا از امکانات آموزشی و مثبت اینترنت نیز بهره مند شوند.
استفاده مسئولانه از رسانه ها تنها به حفاظت از خود محدود نمی‌شود؛ بلکه نحوه برخورد ما با دیگران نیز اهمیت دارد. توهین، تهدید، تمسخر، انتشار شایعات و به اشتراک گذاشتن تصاویر افراد بدون رضایت آنان می‌تواند به حیثیت، آرامش و حقوق دیگران آسیب برساند. فضای مجازی نیز مانند محیط واقعی به احترام، صداقت، مسئولیت پذیری و رعایت حقوق انسان‌ها نیاز دارد. پیش از نوشتن یک پیام یا نشر یک مطلب، بهتر است به پیامدهای احتمالی آن برای دیگران فکر کنیم.
مؤسسه طلوع زنان افغانستان (AOWA) بر اهمیت آگاهی‌دهی، آموزش و تقویت مهارت های زندگی تأکید می‌کند. آشنایی با سواد رسانه‌ای می‌تواند به افراد، خانواده ها و بویژه نسل جوان کمک کند تا از فرصت های دنیای دیجیتال بهتر استفاده نمایند، در برابر اطلاعات گمراه‌کننده هوشیار باشند و از حقوق و حریم خصوصی خود و دیگران محافظت کنند. در دنیایی که اطلاعات با سرعت فراوان منتشر می‌شود، تنها دریافت‌کننده اطلاعات بودن کافی نیست؛ بلکه باید آگاهانه بیندیشیم، مسئولانه انتخاب کنیم و با دقت عمل نماییم.
