امسال هوا در افغانستان رنگ دیگری دارد. سیلاب های ناگهانی، خشکسالی های پی‌هم و حالا یک ال‌نینوی نیرومند، آیندهء تعلیم میلیون ها کودک را در معرض خطر قرار داده است.
ال‌نینو چیست و چرا باید به آن توجه کنیم؟
ال‌نینو یک پدیده طبیعی اقلیمی است که با گرم شدن غیرعادی بخش های مرکزی و شرقی اقیانوس آرام آغاز می‌شود. این گرمایش الگوی باران و حرارت را در بسیاری از نقاط جهان تغییر می‌دهد و معمولاً ۹ تا ۱۲ ماه دوام می‌کند. در بعضی کشورها خشکسالی و گرمای شدید می‌آورد و در بعضی دیگر باران های سیل آسا.
ال‌نینوی کنونی در میانهء سال ۲۰۲۶ شکل گرفته و در حال قوی تر شدن است. بر اساس پیش بینی ها بیش از ۹۰ درصد احتمال یک رویداد بسیار قوی را در زمستان ۲۰۲۶–۲۰۲۷ نشان می‌دهد. اوج آن حدود ماه های نوامبر و دسمبر ۲۰۲۶ انتظار می‌رود و اثراتش در بسیاری مناطق تا ۲۰۲۷ ادامه می‌یابد.
افغانستان در این میان در فهرست کشورهایی قرار دارد که ACAPS آن‌ها را از جمله کشورهایی می‌داند که وضعیت بشردوستانه شان بین جولای ۲۰۲۶ و مارچ ۲۰۲۷ از ال‌نینو بدتر می‌شود.
افغانستان پیش از این هم زیر فشار بوده است
آنچه نگرانی را بیشتر می‌کند این است که ال‌نینو به کشوری می‌رسد که از پیش خسته است. خشکسالی های پیاپی، ناامنی غذایی، بازگشت گسترده مهاجران، زلزله و سیلاب هر کدام به تنهایی خانواده ها را فرسوده کرده اند.
امسال نیز الگوی هوا غیرعادی بوده است. به گزارش سازمان بین‌المللی مهاجرت (IOM)، افغانستان با باران های سنگین مکرر، سیلاب‌های ناگهانی و طوفان های فصلی رو به رو بوده و این شوک ها با ال‌نینو در ارتباط دانسته شده اند. همین گزارش می‌گوید گذار ناگهانی از خشکسالی به بارش شدید خطر سیلاب‌های ناگهانی و زمین‌لغزش را به طور چشمگیری بالا برده است. سیلاب‌هایی که از ۲۰ جولای ۲۰۲۶ آغاز شد نُه ولایت را در برگرفت و ولایت نورستان بیشترین خسارت را دید.
این الگوی «خشکسالی و بعد سیلاب» برای مکاتب بسیار خطرناک است. زمین خشک آب باران را جذب نمی‌کند و ساختمان های ضعیف، راه های خراب و صنف های بی‌تجهیز در برابر سیلاب آسیب پذیر می‌شوند.
ال‌نینو چگونه به تعلیم کودکان ضربه می‌زند؟
تجربهء جهانی نشان می‌دهد اثر بحران های اقلیمی بر تعلیم از دو راه می‌رسد.
اثر مستقیم: تخریب یا آب‌گرفتگی مکاتب، ویرانی تأسیسات آب و صحت، بسته شدن راه ها، از بین رفتن کتاب و وسایل درسی و آواره شدن خانواده ها.
اثر غیرمستقیم: گرسنگی و سوءتغذیه، کمبود آب آشامیدنی، شیوع امراض و فشار اقتصادی بر خانواده ها. وقتی معیشت خانواده به هم می‌خورد، نخستین کسی که از مکتب بیرون کشیده می‌شود معمولاً کودکی است که پشتوانه‌اش کمتر است.
نتیجه این است که حاضری شاگردان و استادان کم می‌شود، زمان درسی از دست می‌رود و کودکانی که پیش‌تر عقب بوده‌اند عقب‌تر می‌مانند. وقتی وقفه ها تکرار شود، خطر ترک تحصیل بالا می‌رود.
در افغانستان، دختران پیش‌تر هم با محدودیت‌های جدی در دسترسی به تعلیم روبه‌رو بوده‌اند و بسیاری از آن‌ها از ادامهء تحصیل در صنوف بالاتر باز مانده‌اند. در چنین وضعی، هر بحران تازه می‌تواند فرصت‌های باقی‌مانده را هم تنگ‌تر کند.
راهنمای بین‌المللی تأکید می‌کند که در دوران خشکسالی و ناامنی غذایی، خانواده ها بیشتر دختران را از مکتب بیرون می‌کنند تا در کارهای خانه، مراقبت یا کسب معیشت کمک کنند. این امر خطر غیرحاضری طولانی، افت یادگیری و انواع خشونت، از جمله خشونت جنسیتی را بالا می‌برد.
به همین دلیل هر برنامه آمادگی باید از ابتدا برای دختران، کودکان دارای معلولیت، کودکان آواره و عودت کننده، و خانواده های بسیار فقیر جای ویژه داشته باشد. آمادگی‌ای که این گروه ها را نبیند، آمادگی ناقص است.
پیام اصلی این است که تعلیم نباید فقط «متأثر از بحران» شمرده شود؛ باید بخشی از پاسخ باشد. مکتب برای کودک ثبات و روال روزمره می‌آورد، از صحت روانی او حمایت می‌کند و ریسک های حمایتی را وقتی کودک بیرون از مکتب است کاهش می‌دهد. مکتب همچنین بهترین جای رساندن پیام های هشدار و آموزش مهارت های نجات بخش به کودکان و خانواده هاست.
چه باید کرد؟
ال‌نینو یک خطر قابل پیش‌بینی است، و همین پیش بینی پذیری فرصت می‌دهد پیش از وقوع اقدام کنیم. اقدام درست در سه مرحله انجام می‌شود:
۱. آمادگی. شناسایی مکاتبی که بیشتر در معرض خطرند، تهیه پلان های اضطراری و تداوم تعلیم، تعیین آستانه های هشدار و تأمین منابع مالی.
۲. اقدام پیش‌دستانه. وقتی پیش بینی‌ها خطر را تأیید می‌کند، لوازم ضروری از پیش جابه جا شود، شرکا بسیج شوند و اقداماتی مانند حفاظت از ساختمان مکاتب، حمایت نقدی از خانواده های آسیب پذیر و رساندن پیام های هشدار فعال گردد.
۳. پاسخ و بازیابی. ارزیابی سریع خسارات، ایجاد فضاهای آموزشی موقت، برنامه های جبرانی، حمایت روانی اجتماعی و کمپین بازگشت کودکان به مکتب، با بازسازی‌ای که مکاتب را در برابر خطرات آینده مقاوم‌تر کند.
اقدام‌های مشخص برای هر خطر
- سیلاب و زمین لغزش: نقشه برداری مکاتب پرخطر، کیسه های ریگ و راه های زهکشی، نگهداری کتاب و اسناد در کیسه های ضدآب، تمرین تخلیه و تعیین مکان‌های جایگزین آموزش.
- خشکسالی و ناامنی غذایی: نظارت بر حاضری و ترک تحصیل، تأمین آب آشامیدنی، غذای مکتب یا بسته‌های غذایی، و حمایت از خانواده های در معرض خطر.
- گرمای شدید: تنظیم اوقات درسی، ایجاد سایه و تهویه، توزیع آب و آموزش پیشگیری از گرمازدگی.
- آوارگی: تعیین مکاتب میزبان، ساده‌سازی ثبت‌نام و ایجاد فضاهای آموزشی موقت.
نقش همه‌ی ما
آمادگی کار یک نهاد نیست. جوامع، والدین، شوراهای مکتب، استادان، سازمان‌های محلی و شرکای بین‌المللی همه نقش دارند. در سطح محلی، مردم بهتر از هر کس خطرها را می‌شناسند و می‌توانند بگویند کدام راه در سیلاب قطع می‌شود، کدام مکتب پناهگاه خانواده‌ها می‌شود و کدام کودک در معرض ترک تحصیل است. به همین دلیل کار آمادگی باید با مشارکت جامعه و سازمان‌های محلی پیش برود.
پیام موسسه طلوع زنان افغانستان(AOWA)
ما باور داریم که تعلیم حق هر کودک است، حتی در روزهای بحران. هر مکتبی که پیش از سیلاب محافظت شود، هر خانواده‌ای که پیش از خشکسالی حمایت شود و هر دختری که در بحران از درس بازنماند، نشانه آینده‌ای است که نجات داده شده است.
ازهمه نهادهای ذیربط، شرکا و اهداکنندگان می‌خواهیم:
- تعلیم را در برنامه های آمادگی و واکنش به ال‌نینو شامل کنند.
- تمویل را پیش از وقوع بحران فراهم کنند، نه پس از آن.
- در هر برنامه، دختران و آسیب پذیرترین کودکان را در اولویت بگذارند.
- با سازمان‌ها و جوامع محلی همکاری کنند.
آمادگی هزینهء کمتری دارد از جبران. و تعلیم از آن چیزهایی است که نباید از کودکان گرفته شود.
